• Dr.Bahtiyar EREN

9. Etkililik (Effectiveness), Etkinlik (Efficiency) ve Verimlilik (Productivity) kavramlarına bakış

Updated: Dec 17, 2019


Etkinlik, etkililik ve verimlilik kavramlarının ne olduğu, tanımlarının ne olduğu sıklıkla ve kolaylıkla karıştırılabilmektedir. Bu blog yazısında Yükçü ve Atağan (2009) çalışması esas alınmış, literatürdeki diğer kaynaklardan da destek alınmıştır.


Yavaş büyümekten (gelişmekten) korkmayınız, aksine hiç büyümemekten (gelişememekten)korkunuz. Çin Atatsözü


Hiç gelişme göstermeyen kişiler için biz Türkler,

"Eşek kuyruğu gibi ne uzar ne kısalır." deriz. Türk Atasözü


Haydi şimdi, gelişim ile ilgili doğrudan ilişkili ve birbirleri ile karıştırmaya müsait üç kavramı inceleyelim.

Etkililik, Etkinlik ve Verimlilik Kavramları
(1) Etkililik (Effectiveness)
Etkililik (Effectiveness) Tanımı

Etkililik, literatürde organizasyonların amaçlarına ulaşma derecesi veya sonucu elde etme düzeyi olarak tanımlanmıştır (Hongren, vd., 2000:229, Ergeneli, 2009:188, aktaran Yükçü ve Atağan, 2009).


Örnek vermek gerekirse, organizasyonun amacının yeni ürün üretmek olduğunu kabul edelim. Her yıl bir yeni ürünü pazara sunma amacına sahip bir organizasyon eğer bir yeni ürün pazara sunarsa “etkililiği” yüksek olarak kabul edilebilir. Ayrıca yılda bir değil iki veya üç ürünün piyasaya sürülmesi organizasyonun “etkililiğini” daha da yukarı taşır diye düşünceye sahip olabilirsiniz. Ancak bu düşünce maalesef yanlıştır. Çünkü esasında organizasyonun asıl amacının piyasaya “yeni ürün sürmek” olmadığı, aksine “piyasaya sürmüş olduğu yeni ürünlerin pazarda talep görmesi, müşterilerinin tutması” olduğu unutulmamalıdır.


Etkililik kavramı için örnekler

(Örnek 2) Daha basit benzetimle, bir futbol oyununda kaleye atılan şut sayısı değil gol sayısı “etkililik” için güzel bir örnektir. Amaç puan yada puanlar almak ise ya gol yememek ya da en az rakibi kadar gol atma amacı “etkililik” için güzel örnektir.


(Örnek 3) Benzer şekilde, örneğin; bir işletmenin araştırma ve geliştirme bölümünün geliştirdiği yeni ürün sayısı çıktıdır, ancak bu ürünler içinde talebi ya da pazarı hazır olanların sayısı da sonuçtur. Bir başka örnek vermek gerekirse, bir işletmenin bilgi işlem merkezinde hazırlanan programların sayısı çıktıyı belirler, ancak bu programlar içinde uygulanabilir nitelikte olanlar ve gereksinimlere cevap verenler sonuçtur (Akal,2005:37, aktaran Yükçü ve Atağan, 2009). Sonuç olarak "Etkililik" kavramı ile hedeflenen "çıktı değil sonuç"tur.



(2) Etkinlik (Efficiency)
Etkinlik kavramının tanımı

İstenilen görevin en iyi performansla, en az girdi kullanılarak, en az maliyetle ve en kısa sürede yapılmasıdır. Ayrıca, literatürde etkinlik kavramı gerçekleşen performansın standart performans veya planlanan performans ile karşılaştırılması esnasında da kullanılmaktadır[1].


Bu durumda

Etkinlik (Efficiency): Standart Performans / Gerçekleşen Performans veya

Etkinlik (Efficeincy): Planlanan Performans / Gerçekleşen Performans olarak da açıklanabilir. Etkinlik oranının “1” değerinin altında olması, faaliyetin istenildiği gibi gerçekleşmediği, oranın “1” den büyük olması ise, istenilenden/ standarttan/ planlanandan daha büyük bir etkinlik düzeyini gösterir.



Alternatif Etkinlik kavramı tanımı
(3) Etkililik ve Etkinlik kavramlarının karşılaştırılması (Effectiveness vs Efficiency)[2]
Etkililik ve Etkinlik kavramlarının karşılaştırılması

Bazen organizasyon bazında organizasyonların etkililik (yani hedeflere ulaşma) ve etkinlik (kaynakları kullanma) açısından değerlendirilmesi gerekebilir.


Etkili ve Etkinlik karşılaştırması (ikinci bakış açısı)

Amaçlara ulaşma ve kaynakları kullanma açısından incelendiğinde bir organizasyon hem etkili hem de etkin olabileceği gibi ne etkili ne de etkin veya sadece etkin veya sadece etkili olabilmektedir.


(4) Verimlilik (Productivity)

Verimlilik kavramının literatürde tek bir tanımı bulunmamaktadır.

Bu kavram iktisatçı, mühendis, muhasebeci veya yöneticiye göre farklı bakış açılarıyla farklı bir şekilde tanımlanabilmektedir. Ayrıca, verimlilik ölçümleri; tek bir girdi (kısmi verimlilik), birden fazla girdi (çoklu faktör verimliliği) veya bütün girdiler (toplam verimlilik) için de yapılabilmektedir (Yükçü ve Atağan, 2009:4).



Verimlilik kavramının genel tanımı

Teknik anlamda verimlilik, en basit haliyle üretilen mal ve hizmet miktarı ile bu mal ve hizmet miktarının üretilmesinde kullanılan girdiler arasındaki oran" olarak tanımlanır ve genellikle bu ölçü, çıktı/girdi olarak formüle edilir. (Yükçü ve Atağan, 2009).

Verimlilik denince artık, elde edilen ürün ve hizmetin kalitesini yükseltme, çevreyi ve doğal yapıyı koruma, çalışanlara en iyi yaşam ve çalışma koşullarını sağlama ve bu arada birim girdi başına üretim miktarını artırma çabaları birlikte düşünülmektedir.

Toplam verimlilik anlayışı içinde ise verimliliği, çeşitli üretim ve çevre faktörleriyle teknolojik, ekonomik ve örgütsel yeteneklerin bir bileşimi olarak tanımlamak mümkündür (Yükçü ve Atağan, 2009 ve [3]).

Verimlilik miktar ve değer bazında da tanımlanabilmektedir (Yükçü ve Atağa, 2009,6 ).

Miktar bazında kullanılabilecek verimlilik ölçütlerine örnek olarak;

(1) Çıktı/üretim girdisi,

(2) Çıktı/Maaş girdisi,

(3) Çıktı/Amortisman girdisi,

(4) Çıktı/Direkt İlk Madde Malzeme Girdisi,

(5) Çıktı /Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler girdisi,

(6) Çıktı/Diğer girdiler verilebilir.


Değer bazında kullanılabilecek verimlilik ölçütlerine örnek olarak;

(1) Katma değer/üretim girdisi,

(2) Katma değer/maaş girdisi,

(3) Katma değer/amortisman girdisi,

(4) Çıktı /Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler girdisi,

(5) Çıktı/Diğer girdiler verilebilir.


(5) Etkinlik, Etkililik ve Verimlilik kavramlarının karşılaştırılması
Etkililik-Etkinlik-Verimlilik kavramlarının ilişkisi

Yukarıdaki şekil incelendiğinde, kaynaklar kullanılarak faaliyet yerine getirilmektedir. Faaliyetlerin yerine getirilmesinde etkinlik (yani daha az kaynak, zaman ve maliyet kullanılarak daha çok faaliyetin yapılması) hedeflenmelidir. Faaliyetlerin sonuçlara dönüşmesi esnasında etkililik (yani faaliyetlerin istenilen sonuca dönüşüp dönüşmediği hususu) hedeflenmelidir. Her iki aşamanın sonucunda ancak verimlilik söz konusu olacaktır.

Türkçe literatürde bir karmaşıklık olduğunu değerlendiriyorum. Etkinlik denilerek bazen verimlilik ile, etkililik denilerek bazen etkenlik kavramlarından bahsedilebilmektedir.

Bu yüzden yanlış anlaşılmalara sebep olmamak için bir iki yaklaşım öneriyorum.

Birinci yaklaşımım, Türkçe kavramların metinde ilk geçerken İngilizce kavramlar ile birlikte ifade edilmesidir. Böylece hangi Türkçe kavram ile hangi İngilizce kavramın eşleştirildiği bilinebilecektir.

İkinci yaklaşım ise doğrudan "anlama odaklanarak tanımların basitleştirilmesi"dir.

(1) Etkililik için “doğru işin yapma”,

(2) Etkinlik için “işi doğru yapma (doğru yapma ile kastedilen husus en az kaynakla daha hızlı ve daha ucuz yapılması durumu)”,

(3) Verimlilik için “doğru işi doğru yapma” tanımlarının daha kolay anlaşılıp uygulanabileceğini düşünüyorum.


Etkililik-Etkinlik-Verimlilik kavramlarının tanımları

Yükçü, Süleyman., Atağan, Gülşah. (2009) “Etkinlik, Etkililik ve Verimlilik kavramlarının yarattığı karışıklık”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt:23, Sayı:4.


[1] https://www.ekodialog.com/Konular/etkinlik_nedir.html (Erişim Tarihi: 01 Eylül 2019)


[2] https://www.publichealthnotes.com/differences-effectiveness-efficiency/ (Erişim Tarihi: 01 Eylül 2019)


[3] http://www.mpm.org.tr/verimlilik/ (Erişim Tarihi: 01 Eylül 2019)


[4] http://www.internetraining.com/Productivity/Productivity.htm (Erişim Tarihi: 01 Eylül 2019)


Güzel günler sana gelmez, sen onlara yürüyeceksin.

Hz.Mevlana


1. Yalın Yönetim ilgili diğer bilgileri Yazardan Direkt Yayınevi tarafından basılan "Yalın Yönetim ve Teknikleri: Soru ve Yanıtlarla" adlı kitabımda bulabilir, www.heryerdekitap.com ve amazon.com.tr adreslerinden sipariş vererek temin edebilirsiniz.

2. Ayrıca, www.freeleansixsigma.com web sayfamda Türkçe ve İngilizce Yalın Altı Sigma ile ilgili detaylı bilgilere ulaşabilirsiniz.

3. Yalın Yönetim ile ilgili kısa fakat öz ve açıklayıcı bilgileri içeren eğitici videolarımı "Dr.Bahtiyar EREN" YouTube kanalımda bulabilirsiniz. Videolarım İngilizce ve Türkçe olarak hazırlanmıştır.


Kalite dostu ve gönüllüsü olmanız ve kalmanız dileğiyle saygılarımı sunarım.

Dr.Bahtiyar EREN

5 views
Operations Research
CSSBB, CSSGB, CQE
(American Soceity of Quality-ASQ)

© 2019 by Bahtiyar EREN. Bu web sayfası Wix.com programı ile oluşturulmuştur.

Pictures are taken from https://pixabay.com