• Dr.Bahtiyar EREN

10. İstatistik Biliminin Tarihsel Gelişim Kronolojisi


İstatistik biliminin kısa tarihi M.Ö.450 yılından 2012 yılına kadar 67 adımda özetlenmektedir.

Bu çalışmada ana kaynak olarak ABD İstatistik Birliği (American Statistical Association) ve Kraliyet İstatistik Topluluğu (Royal Statistical Society)'nın müşterek çalışması kullanılmıştır.

M.Ö.450 Hippias, yaklaşık 300 yıl önce başladığı düşünülen ilk olimpiyatların yapılış tarihini bulmak için kralların ortalama hükümdarlık süresini kullanmıştır.


M.Ö.431 Eski Yunan döneminde yapılan savaşta duvarın tuğla sayısı farklı askerler tarafından sayılmış ve en çok tekrar eden sayı (mod) esas alınmıştır. Bu sayı duvarı aşabilecek merdivenin yapımında kullanılmıştır.


M.Ö.400 Hindistan destanı Mahabharata'da Kral Rtuparna, bir ağaç dalındaki meyve ve yapraklarından hareket ederek toplam meyve ve yaprak sayısına yönelik bir çıkarımda bulunmuştur. (Bu çalışma tarihte bilinen ilk örneklem çalışması olarak geçmektedir.)


M.S. 2 Çin'deki Han Hanedanı, tarihte bilinen ilk nüfus sayımını gerçekleştirmiştir. (Bu nüfus sayımında; 12.36 Milyon hanede 56.67 Milyon insanın yaşadığı bulunmuştur.)


M.S.7 Roma eyaleti Judea valisi Quirinus'un sayımına ve bunun İncil'de geçen ifadesine göre Joseph ve Mary isimli iki kişi Bethlehem şehrine vergi toplamak için yolculuk yapmıştır.


840 Arap felsefesinin babası olarak bilinen Yakup bin İshak El-Kindi, gizli yazışmalardaki kriptoyu çözmek için sıklık analizini kullanmış, ayrıca Arap rakamlarını Avrupa'ya tanıtmıştır.


950 Tarihte bilinen ilk şekil (graph) Cicero'nun kitabında yer alan "gezegenlerin burçlar kuşağındaki hareketini gösteren şekil"dir.


1069 İngiltere'de ilk resmi istatistik çalışmaları Domeday Kitabı'ndaki çiftlik, köy ve canlı hayvan sayımını kapsayan çalışma ile başlamıştır.


1150 İngiliz Darphanesinde basılan madeni paralara ait alaşım doğruluğunun tespiti için sabit oranda örneklem alınmaya başlanmıştır.


1188 Gerald Wales, Galler'in ilk nüfus sayımını gerçekleştirmiştir.


1303 Çin'de sekizinci kuvvete kadar binom katsayılarını içeren tablo kullanılmıştır. Bu tarihten 500 yıl sonra bu tablo batıda Pascal üçgeni adıyla tekrar kullanılmaya başlanmıştır.


1346 Giovanni Villani’nin hazırladığı Nuova Cronica kitabında İtalya'nın Floransa şehrinin nüfus ve ticari hayatına ait istatistiki bilgiler mevcuttur.


1560 Gerolama Cardano kumarbazlar için zarların olasılıklarını hesaplamıştır.


1570 Tycho Brahe, yıldız ve gezegenlerin bulunduğu konumlarının daha az hatayla doğru bir şekilde tahmin edilmesi için aritmatik ortalamayı kullanmıştır.


1644 Micheal van Langren, Toleda (İspanya) ve Roma (İtalya) şehirleri arasındaki mesafeyi muhtemel hataları da içerecek şekilde tarihte bilinen ilk istatistiksel şekil ile anlatmıştır.


1657 Olasılık teorisi tarihte ilk defa Christiaan Huygens'in "Şans oyunlarındaki mantık üzerine" adlı kitabında açıklanmıştır. Ayrıca, Huygens, sarkaçlı saati icat etmiştir.


1663 John Graunt, kiliseye gelen cemaat sayısına bağlı olarak Londra'nın nüfusunu tahmin etmiştir. Ayrıca, tarihte bilinen ilk veri analizcisi (citizen data scientist)'dir.


1693 Edmund Halley, yaş-ölüm ilişkisini istatistiki olarak ilk defa ortaya koyarak hayat sigortası kavramının temellerini ortaya atmıştır. Edmund Halley, aynı zamanda, tarihteki ilk görsel veri haritasını (İngiltere üzerindeki Güneş tutulması haritasını) hazırlamıştır.


1713 Jacob Bernoulli, Büyük Sayılar Kuralını (Law of Large Numbers) bulmuştur. (Örnek: Bir madeni paranın peş peşe atılması durumunda, yazıların (ya da turaların) sıklığı, gözlem sayısı arttıkça, %50'e gittikçe yaklaşacaktır)


1728 Voltaire ve Matematikçi arkadaşı La Condamine, Paris piyangosunda satılan toplam bilet fiyatlarından daha fazla ödül verildiğini tespit edince çok zengin olmuştur.


1749 Gottfried Achenwall, tarihte ilk defa Almanca Statistik kelimesini "bir devleti yönetmek için ihtiyaç duyulan bilgiler" anlamında kullanmıştır.


1757 Casanova, Fransız Milli Piyangosunun başına geçmiştir.


1761 Thomas Bayes, koşullu olasılık, hipotez ve inançların test edilmesinde kullanılan Bayes Teoremini kanıtlamıştır.


1786 William Playfair, iktisadi verilerin gösteriminde ilk defa şekil ve bar grafiklerini kullanmıştır.


1789 Gilbert White ve doğa bilimci arkadaşları, günlük hava sıcaklığı, yılın ilk kar yağışının tarihi vb. bilgileri kaydederek iklim değişikliği çalışmalarına temel teşkil etmiştir.


1790 ABD'deki ilk nüfus sayımı, Thomas Jefferson döneminde yapılmış ve nüfusun 3.9 Milyon olduğu öğrenilmiştir.


1791 İngilizce "statistics" kelimesi ilk defa Sir John Sinclair'in "İskoçya'nın İstatistiksel Verileri" kitabında görülmüştür.


1805 Adrien Marie Legendre En Küçük Kareler Yöntemini bulmuştur.


1808 Laplace'in katkılarıyla Carl Friedrich Gauss, normal dağılımı bulmuştur.


1833 Kraliyet İstatistik Topluluğunun temelleri atılmıştır.


1839 Amerikan İstatistik Birliği kurulmuştur.


1840 William Farr, İngiltere ve İskoçya'daki ölümlerin nedenlerine ait kayıtları tutarak tıbbi istatistiğin temellerini atmıştır.


1849 Charles Babbage, dijital programlanabilir bilgisayar, veri işlemesi ve modern bilgisayarın konseptsel temellerini atmıştır.


1854 John Snow'un hazırlamış olduğu Londra'daki Kolera Haritası sayesinde salgının Broad Caddesindeki su şebekesinden yayıldığı bulunmuştur. Bu çalışma ile salgın hastalıkların modern olarak araştırılmasına başlanmıştır.


1859 Florance Nightingale, savaşın etkileri konusunda toplumda farkındalık yaratmak için aylık bazda ölü ve yaralı sayılarını tarihte ilk defa dairesel/dilim grafik (pie chart) kullanarak göstermiştir. Florance Nightingale ayrıca, Kraliyet İstatistik Topluluğuna üye olan ilk kadın üye, Amerikan İstatistik Birliğine okyanus ötesi üye olan ilk kişi olarak tarihe geçmiştir.


1868 Charles Joseph Minard, Napolyon'un Moskova'ya seferi kapsamında kat edilen mesafe, her kilometrede sağ kalan asker sayısı ve hava sıcaklığını gösteren görsel bir harita hazırlamıştır.


1877 Francis Galton, "ortalamaya gerilim (regression to the mean) ve korelasyon (correlation)" kavramlarını tanımlamıştır. Francis Galton, ayrıca, köyde yapılan bir ineğin ağırlığını tahmin etme yarışmasından hareketle Çoğunluğun Bilgeliği (Wisdom of Crowds) kavramını bulmuştur.


1886 Charles Booth, Londra'nın fakirlik haritasını en fakiri siyah ve en zengini sarı olan renk çizelgesini kullanarak hazırlamıştır.


1894 Karl Pearson, "standart sapma" kavramını bulmuştur. Ayrıca, iki değişkenin birbirinden bağımsız olup olmadığını tespit etmek için kullanılan Ki-Kare Testini geliştirmiştir.


1898 Ladislaus Bortkiewicz'in Prusya ordusunda nadir sayılabilecek olaylardan birisi olan at tepmesi sonucunda ölen asker sayısının tahmin edilmesinde Poisson dağılımın kullanılmasının mümkün olduğunu göstermiştir.


1900 Louis Bachelier borsadaki hisse senedi değerlerinin dalgalanması hareketi ile moleküllerin "Brownian" hareketinin ile aynı olduğunu göstererek finansal matematiğin başlangıç fitilini yakmıştır.


1908 William Sealy Gosset, Dublin'in Guiness marka biraların eşit kalitede üretildiğini göstermek için t-testini tanımlamıştır.


1911 Delikli veri kartlarının (punch card) yaratıcısı olan Herman Hollerith, bu kartları ABD nüfus sayımında kullanmış, içinde kendi firmasının da bulunduğu yapı ile IBM firmasının kuruluşuna öncülük etmiştir.


1916 Frederich Lanchester, savaşın sonucu tahmin etmek için 1'inci Dünya Savaşında kara birliklerinin iki kat artırıldığında gücün iki kat arttığını, ancak hava gücünün iki kat arttırıldığında ise gücün dört kat arttığını söyleyen istatistik kuralını ortaya koymuştur. Yöneylem araştırmasının temellerini atmıştır.


1924 Walter Shewhart, endüstriyel üretim ve yönetimde kullanılmak üzere kalite kontrol tablolarını oluşturmuştur.


1935 George Zipf, nehrin uzunluğu, şehrin nüfusu vb. bir çok alanda en büyük olanın ikinciden iki kat, üçüncüden ise üç kat büyük olduğunu gösteren Güç Kuralı'nı (Power Law) ortaya koymuştur.


1935 Ronald Fisher, deney tasarımının temellerini ortaya atan kitabını yayımlamıştır.


1937 Jersey Neyman, istatistiksel testlerde güven aralığı kavramını bulmuştur.


1940-45 Alan Turing ve Bletchley Park, 2'nci Dünya Savaşında ileri Bayes istatistiğini ve ilk programlanabilir elektronik bilgisayarı olan Colossus'u kullanarak Almanların Enigma haberleşme kriptosunu kırmıştır.


1944 Müttefik Kuvvetler, savaşın ilk günü Fransa'ya kaç adet Alman Panther tankının saldırıda bulunacağına dair vites kutularının seri numarasından hareket ederek istatistiki bir çalışma yapmıştır. İstatistiki çalışma sonucunda 270 ve gerçekte ise 276 olduğu görülmüştür. (İstihbarat elemanlarının tahmini ise 270'ten çok daha az olduğu ifade edilmektedir.)


1948 Claude Shannon, Bilgi Teorisinin temellerini ortaya koymuş ve dijital dünyada çığır açan "bit" kavramını bulmuştur.


1950 Richard Doll ve Bradford Hill, sigara içme ile akciğer kanserine yakalanma riski arasındaki ilişkiyi istatistiki olarak ortaya koymuştur.


1950'ler Genichi Taguchi, otomobil ve elektronik parçalara ait kalitelerin artırılması için istatistik metodlar geliştirmiştir. Bu uygulamalar Japon endüstrisini Batı endüstrisinin çok ilerisine taşımıştır.


1958 "Hangi tedavi şeklinin en iyi şekilde etki edeceğini" ortaya koyan ve basit bir istatistiki teknik olan Kaplan-Meier tahmin edicisi (estimator) doktorlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır.


1972 David Cox'un ortaya koyduğu Oransal Risk Modeli (Proportional Hazard Model) ve Kısmi Olabilirlik (Partial Likelihood) kullanılmaya başlanmıştır.


1977 John Tukey kutu grafiğini (box-plot veya box-and-whisker) ortaya koymuştur.


1979 Bradley Efron, basit bir şekilde hemen hemen tüm veri setlerinin dağılımını tahmin etmede kulanılan bootstrap yöntemini (bootstrapping) bulmuştur.


1982 Edward Tufte, nicel (kantitatif) bilgilerin görsel gösterimi konusunda yeni standartlar geliştirmiştir.


1988 Margaret Thatcher, ilkim değişikliği konusunda harekete geçilmesine yönelik çağrı yapan ilk dünya lideri olmuştur.


1993 İstatistik programı olarak kullanılan "R" programının ilk sürümü piyasaya verilmiştir.


1997 Büyük veri (big data) kavramı yazılı yayında ilk defa kullanılmıştır.


2002 Dijital olarak saklanan veri miktarı, basılı olarak saklanan veri miktarını geçmiştir.


2002 İstatistik bilimi bir spor dalında (beyzbol) kullanılmaya başlanmıştır. Bu konu ile ilgili "Moneyball" adlı film çekilmiştir.


2004 Kraliyet İstatistik Topluluğu ve Amerikan İstatistik Birliği adına Wiley-Blackwell yayınevi tarafından genel okuyucuya uygun "Significance" adlı periyodik dergi yayınlanmaya başlamıştır.


2008 Google firmasının baş ekonomisti Hal Varian, istatistik mesleğinin önümüzdeki on yıl içinde gözde meslekler arasında olacağını ifade etmiştir. (Gözde olup olmadığını siz kendiniz karar veriniz.)


2012 Bir istatistikçi olan Nate Silver, 2012 yılında yapılan ABD Başkanlık Seçim sonuçlarını 50 eyaletin tamamında doğru olarak tahmin etmiştir.


2012 Büyük Hadron Çarpışması (The Large Hadron Collider) sonuçlarına göre Higgs bozomu parçaçığının (Higgs boson-like particle) varlığı kanıtlanmıştır.


Sonuç olarak, Hangi işte çalışırsanız çalışın, yapmış olduğunuz işten ve alandan bağımsız olarak;

Eğer elinizdeki verilerden veya topladığınız verilerden çıkarım yapmak istiyorsanız,
Eğer verilerin dilini çözmek istiyorsanız,
Eğer verilerin bize anlattığı hikayeyi okumak istiyorsanız,
İstatistik biliminden faydalanmalısınız.

Bu konu ile ilgili video linki aşağıda, diğer vidolar ise YouTube kanalımda sizleri beklemektedir.



Güzel günler sana gelmez, sen onlara yürüyeceksin.

Hz.Mevlana


1. Yalın Yönetim ilgili diğer bilgileri Yazardan Direkt Yayınevi tarafından basılan "Yalın Yönetim ve Teknikleri: Soru ve Yanıtlarla" adlı kitabımda bulabilir, www.heryerdekitap.com ve amazon.com.tr adreslerinden sipariş vererek temin edebilirsiniz.

2. Ayrıca, www.freeleansixsigma.com web sayfamda Türkçe ve İngilizce Yalın Altı Sigma ile ilgili detaylı bilgilere ulaşabilirsiniz.

3. Yalın Yönetim ile ilgili kısa fakat öz ve açıklayıcı bilgileri içeren eğitici videolarımı "Dr.Bahtiyar EREN" YouTube kanalımda bulabilirsiniz. Videolarım İngilizce ve Türkçe olarak hazırlanmıştır.


Kalite dostu ve gönüllüsü olmanız ve kalmanız dileğiyle saygılarımı sunarım.

Dr.Bahtiyar EREN

8 views
Operations Research
CSSBB, CSSGB, CQE
(American Soceity of Quality-ASQ)

© 2019 by Bahtiyar EREN. Bu web sayfası Wix.com programı ile oluşturulmuştur.

Pictures are taken from https://pixabay.com